CO2-voetafdruk: plantaardige melk vs. koemelk

Plantaardige melk is beter voor het milieu dan koemelk. Dat hoor je vaak, maar hoe groot is het verschil eigenlijk? En maakt het uit welke plantaardige melk je kiest?

Kort antwoord: het verschil is flink. Lang antwoord: het hangt ervan af waar je naar kijkt. CO2-uitstoot is niet het hele verhaal.

De cijfers

De bekendste studie op dit gebied is van Poore en Nemecek, gepubliceerd in Science in 2018. Ze analyseerden de milieu-impact van duizenden voedselproducenten wereldwijd en keken naar drie dingen: CO2-uitstoot, landgebruik en waterverbruik.

Melksoort	CO2 (kg/liter)	Land (m²/liter)	Water (liter)
Koemelk	3,2	9,0	628
Havermelk	0,9	0,8	48
Sojamelk	1,0	0,7	28
Amandelmelk	0,7	0,5	371
Rijstmelk	1,2	0,3	270

Bron: Poore & Nemecek (2018), Science

Wat valt op?

De verschillen tussen de melksoorten zijn groter dan je misschien verwacht.

• Koemelk scoort op alle fronten het slechtst. De 3,2 kg CO2 per liter komt van twee grote bronnen: de koeien zelf (die methaan uitstoten) en de productie van veevoer. Beide zijn ongeveer even belangrijk. Het hoge landgebruik is voor weilanden en voergewassen. En het waterverbruik? Koeien drinken veel, en de gewassen voor hun voer hebben irrigatie nodig.
• Havermelk is de allrounder. Lage CO2-uitstoot, weinig landgebruik, en veruit het minste water. Haver groeit goed in gematigde klimaten en heeft nauwelijks irrigatie nodig. Dat maakt havermelk de duurzaamste keuze als je naar het totaalplaatje kijkt.
• Amandelmelk heeft een waterprobleem. Qua CO2 en landgebruik scoort het goed, maar de watervoetafdruk is hoog: 371 liter per liter melk. Amandelen worden vooral geteeld in Californië, waar water schaars is. Elke amandel kost gemiddeld 12 liter water. In gebieden met waterschaarste is dat problematisch.
• Sojamelk scoort allround goed. Kanttekening: let op de herkomst. Soja uit Zuid-Amerika is vaak gelinkt aan ontbossing van het Amazonewoud. Lokaal geteelde soja is duurzamer.

Het verschil in perspectief

Koemelk: 3,2 kg CO2 per liter. Havermelk: 0,9 kg. Dat is een factor 3,5. Klinkt abstract, maar even een rekensommetje:

Stel je drinkt 3 liter melk per week. Dat is 156 liter per jaar. Met koemelk is dat 499 kg CO2. Met havermelk is dat 140 kg CO2. Het verschil: 359 kg CO2 per jaar, per persoon, alleen door van melksoort te wisselen.

Ter vergelijking: een korte vlucht van 1.000-1.500 km stoot ongeveer 200-300 kg CO2 uit per passagier. De overstap van koemelk naar havermelk bespaart per jaar meer dan één zo'n vlucht.

Een punt dat vaak vergeten wordt: de kartonnen pakken. Die hebben ook een milieu-impact. Maar vergeleken met de productie van de melk zelf is die relatief klein: schattingen lopen uiteen, maar het gaat om een fractie van de totale voetafdruk.

Wil je de verpakkingsimpact verder verkleinen? Dan is zelf maken een optie.

Zelf maken: nog duurzamer

Als je plantaardige melk zelf maakt, elimineer je de verpakking en het transport. Je koopt havermout in bulk of in een papieren zak, voegt water uit de kraan toe, en klaar.

De CO2-voetafdruk van zelfgemaakte havermelk is nóg lager dan de 0,9 kg uit de tabel, omdat die cijfers gebaseerd zijn op commerciële productie inclusief fabriek en distributie.

Een melkmachine zoals Mylky verbruikt per liter melk weinig stroom: het proces duurt slechts een minuut. De milieuwinst zit vooral in wat je niet doet: geen pakken kopen, geen vrachtwagens die rondbrengen, geen verpakkingen die gerecycled moeten worden.

Toch wat nuance

Een paar kanttekeningen bij deze cijfers.

• Het zijn gemiddelden. Een biologische boer die zijn koeien in de wei laat lopen heeft een andere voetafdruk dan een megastal. Datzelfde geldt voor plantaardige melk: lokaal geteelde haver is duurzamer dan geïmporteerde amandelen uit Californië.
• Voedingswaarde telt ook. Koemelk bevat meer eiwit dan de meeste plantaardige alternatieven. Als je dat compenseert door meer te eten of supplementen te nemen, verandert de rekensom iets. Maar zelfs dan blijft plantaardige melk duurzamer.
• Niet alles draait om CO2. Biodiversiteit, bodemgezondheid, dierenwelzijn: ook factoren die meetellen. Die zijn lastiger te kwantificeren, maar niet minder relevant. De melkveehouderij heeft op al deze punten meer impact dan plantaardige alternatieven.

De conclusie

Als je puur naar milieu-impact kijkt, is plantaardige melk vrijwel altijd beter dan koemelk. Havermelk is de meest duurzame keuze, vooral als je ook waterverbruik meeweegt. Amandelmelk scoort minder goed door het watergebruik.

Zelf maken is nog een stap duurzamer: geen verpakking, geen transport. Plus: je weet precies wat erin zit.